Chào mừng các bạn đến với cổng thông tin điện tử Huyện Phước Sơn!
LỄ HỘI MỪNG LÚA MỚI
Người đăng: Trương Công Minh 0903.555.285 .Ngày đăng: 18/01/2019 .Lượt xem: 426 lượt.

LỄ HỘI MỪNG LÚA MỚI

(Wạn pachhum klôh mạư hnao)

HAY GỌI LÀ: TẾT MÙA

(Palơyh chhano)

CỦA DÂN TỘC GIẺ TRIÊNG - TỘC NGƯỜI BHNONG

HUYỆN PHƯỚC SƠN, QUẢNG NAM

Tamoy Giẻ Triêng - Kon Bhnong

Viêng Phưk Sơn, Quảng Nam

I. NGUỒN GỐC HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN.

Phước Sơn là một trong những huyện miền núi có diện tích đồi núi chiếm tỷ lệ lớn, là địa bàn sinh sống của nhiều thành phần dân tộc anh em, trong đó tộc người Bhnong thuộc dân tộc Giẻ Triêng chiếm tỷ lệ hơn 65% dân số toàn huyện. Cuộc sống của đồng bào Bhnong luôn gắn chặt với núi rừng. Trong điều kiện địa hình canh tác khó khăn, phương thức canh tác nương rẫy phát cốt đốt trỉa, kỹ thuật sản xuất lạc hậu, sự đe doạ của thiên nhiên ... đã tạo ra cho người dân Bhnong cảm giác bấp bênh trong từng mùa vụ. Bên cạnh đó, với quan niệm “vạn vật hữu linh”, với việc cho rằng thần linh, ma quỷ có mặt ở mọi nơi từ sông suối, núi rừng, cây, đá ... đến những vật lạ xuất hiện không bình thường, nhất là quan niệm về thế giới của người chết ... tất cả những điều đó đã làm cho dân làng Bhnong ở đây cảm thấy nhỏ bé, không an tâm. Cũng vì thế ước mơ về sự no đủ, được mùa, bình an luôn cháy bỏng trong lòng họ. Đó cũng chính là lý do ra đời của Lễ hội mừng Lúa mới - một Lễ hội khá quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào Bhnong huyện Phước Sơn.


1. Tên gọi: Lễ hội mừng lúa mới (Tết mùa: Palơyh chhano) của dân tộc Giẻ Triêng - Tộc người Bhnong huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam.

2. Thời gian tổ chức Lễ hội:

Lễ hội mừng Lúa mới (Tết mùa: Palơyh chhano) dân tộc Giẻ Triêng - Tộc người Bhnong huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam thường được tổ chức sau khi gặt xong, tổng kết một vụ mùa sản xuất trong năm. Trước đây, do giống lúa cũ, thời gian sinh trưởng dài và do khí hậu nên lúa nương được trồng muộn khoảng tháng 5 - 6, thường gặt vào tháng 10 dương lịch nên Lễ hội mừng Lúa mới thường được tổ chức vào tháng 10. Hiện nay, giống lúa mới ngắn ngày hơn và do thời tiết thay đổi, khí hậu nóng hơn nên lúa được trồng sớm, khoảng cuối tháng 4, đầu tháng 5 là phải trồng xong (theo đồng bào, nếu trồng muộn hơn thường không được ăn) nên lúa gặt sớm hơn, cuối tháng 8 đầu tháng 9 là lúa đã chín, vì vậy Lễ mừng Lúa mới cũng theo đó mà được tổ chức sớm hơn.

            Tuỳ theo từng làng để chọn ngày tổ chức Lễ hội mừng Lúa mới cho phù hợp với làng mình, chọn ngày đẹp, không tổ chức vào ngày kiêng cữ của làng. Khi thấy lúa trên nương của dân làng mình đã chín thì tiến hành gặt lúa. Khi thu hoạch xong dân làng tổ chức Lễ hội mừng Lúa mới là cúng tạ ơn các thần linh, đặc biệt là thần lúa đã phù hộ cho một mùa “Lúa đầy bồ, đầy kho”, dân làng được yên vui và cầu xin sự bội thu trong mùa rẫy năm tới.

3. Địa điểm tổ chức Lễ hội:

- Lễ hội mừng lúa mới được tổ chức tại Nhà làng (Achhang); Lễ vật do dân làng chuẩn bị.

4. Thành phần tham gia Lễ hội:

- Phần lễ: Già làng (Pêq kôu) người có uy tín nhất trong làng chủ trì cúng và tế Lễ, đại diện các chủ hộ trong làng dự tế Lễ.

- Phần hội: Tất cả các gia đình trong làng (già, trẻ, gái, trai) cùng tham dự.

II. MỤC ĐÍCH - Ý NGHĨA

1. Mục đích:

Lễ hội mừng lúa mới nhằm cám ơn các thần linh, ông bà tổ tiên đã vất vả suốt cả vụ mùa “trông nom" nương  rẫy. Giờ đây mùa màng tươi tốt, lúa đã chín vàng đến lúc thu hoạch. Con cháu gặt lúa mới làm mâm cơm, chút lễ mời thần linh, ông bà, tổ tiên về hưởng lộc, ăn cơm lúa mới.

Lễ hội mừng cho một vụ mùa bội thu, mở ra một năm mới đầy hứa hẹn, là tiền đề cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc và sự bình an khoẻ mạnh của dân làng. Cầu mong năm đến thần linh, ông bà, tổ tiên tiếp tục phù hộ cho dân làng được mùa bội thu.

2. Ý nghĩa:

Lễ hội mừng lúa mới là nghi lễ nông nghiệp có tính chất tâm linh nhưng mang ý nghĩa tốt đẹp của một cộng đồng tộc người Bhnong sống trên một địa bàn. Đây là Lễ nghi, là nhu cầu tâm linh của người dân trong làng trước vòng quay của mùa vụ. Tỏ lòng cám ơn thần linh, ông bà, tổ tiên đã phù hộ, đã “trông nom” nương rẫy để dân làng có một mùa bội thu và cầu mong năm tới lại tiếp tục được mùa giúp cho đời sống của dân làng được ấm no, mạnh khoẻ, con cháu trường tồn.

Đây là Lễ hội mang tính cộng đồng rất cao, có sự tham gia của dân làng, các gia đình trong làng cùng  nhau vui vẻ sau một năm lao động vất vả. Đồng thời thể hiện bản sắc văn hóa độc đáo và cũng là một trong những Lễ hội lớn hàng năm của dân tộc Giẻ Triêng - Tộc người Bhnong huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam với mong ước mang lại cuộc sống ấm no cho cộng đồng ở các buôn làng, là sự giao hòa giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên và cảnh vật.

Trước đây, chưa theo Tết cổ truyền của dân tộc Việt Nam thì đây được coi là Tết của tộc người Bhnong huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam.

III. NỘI DUNG CỦA LÊ HỘI  MỪNG LÚA MỚI - TẾT MÙA (Palơyh chhano)

Lễ hội mừng Lúa mới được tổ chức tại nhà làng mỗi bản của tộc người Bhnong huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam.

1. Công tác chuẩn bị:

1.1. Chọn địa điểm tổ chức:

Tổ chức tại nhà làng (Achhang).

1.2.Chọn chủ lễ (Thầy cúng):

Chủ lễ thường là Già làng (Pêq kôu), bài khấn Lễ cúng do già làng đọc. Trong trường hợp già làng bị ốm thì có thể mời thầy cúng trong bản nhưng trường hợp này cũng rất hy hữu.

1.3. Chuẩn bị Lễ vật:

1.3.1. Lễ vật để cúng (Xana cha cha chuq pachhợo): (Dân làng chia nhau chuẩn bị)

Đây là một Lễ hội nông nghiệp nên Lễ vật dùng để cúng chủ yếu là các sản vật được trồng từ nương rẫy. Khi làm nương, tộc người Bhnong thường làm một đám nương nhỏ, gieo lúa trước để lúa chín trước vừa dùng để cứu đói, vừa dùng làm Lễ vật trong Lễ hội mừng lúa mới. Khi lúa ở đám nương này chín thì dân làng gặt về, chế biến chuẩn bị các Lễ vật cho Lễ hội mừng Lúa mới. Ngoài ra, người Bhnong ra suối bắt cá, vào rừng săn bắt thú rừng mang về để chế biến các món làm Lễ vật để cúng. Trên mâm cúng càng nhiều Lễ vật thì được coi là càng có lòng thành với thần linh, có hiếu ông bà, tổ tiên. Lễ vật bao gồm hai thể loại chính:

* Lễ vật chế biến từ thực vật: (Xana cha cha chap cha lôy hăong kaxeê)

- Bánh nếp                         (Koăt hliêoq)

- Bánh bột gạo                    (Penh)

- Bánh sắn với chuối          (Maloa vah plạy Priêq)

- Bánh cơm lam                 (Xoăn)

- Xôi                                  (Hliêoq)

- Cơm gạo tẻ                      (poư pheê đhik)

- Tầm phục trộn cua suối   (Tâm phuq chhạchhơo katam đheaq kon kon)

- Đọt mây trộn                   (Glăng re chhạchhơo)

- Măng cuộn                      (Tabhạng tabhêo)

- Các món ăn                  (Xana cha cha): rau dớn (Kaxôn), rau lủi (Kacheq latơl), rau cải (Xabhi): mỗi loại được nấu chín bày vào mâm;

- Chuối chín                     (Priêq đhum)

          - Mía                                (Katao)

          * Lễ vật chế biến từ động vật: (Xana cha cha chap cha lôy kon chhêh chhạm)

- Thịt lợn rừng nướng                      (Chhêh xake bhuh bhuh)

          - Thịt lợn nuôi                                 (Chhêh chôư bhan bhan)

          - Cá niêng                                        (A năng)

          - Thịt gà                                           (Chhêh jeaư)

          - Cá chua                                         (chhêh Đheaq kahlạm chuôq)

          - Thịt lợn đen nướng xuyên cây     (Chhêh Chộư bhrạng bhuh ralạo hloăng)

          - Thịt lợn nướng ống tre                 (Chhêh Chộư bhuh bhuh kalang pa o)

          - Cá niêng gói lá chuối nướng        (Chhêh Anăng anep la Priêq bhuh bhuh)

- Thịt sóc với cà nấu trong ống tre (Chhêh Prok vah Trăng nợl trom kalang pa o)

          - Thịt trâu khô xào sả                     (Chhêh Kapiêo rạng nợl parạng tabhăng bhruh)

          - Thịt chuột rừng nướng                 (Chhêh kaneê bhri bhuh)

          (Ngoài các Lễ vật trên nếu làng có điều kiện thì mổ 1 con lợn khoảng 20 kg, để nguyên con luộc chín làm đồ lễ cúng tạ thần linh)

          * Đồ chấm (Hnô taluq)

          - Muối ớt (Bhăh ot)

- Muối tiêu rừng (Bhăh kok bhala bhri): Giả nhỏ trộn thêm các loại rau thơm, ớt, trộn đều thành món chấm đặc biệt để chấm cá, thịt hoặc rau.

          * Đồ uống (Hnô hôt)

          - Rượu Sâm Cau (Chhanah Sâm cau)

          - Rượu Mật Nhân (Chhanah Mâk nhân)

          - Rượu cần (Chhanah đhik)

          - Nước trái ươi (Đheaq plạy Mon Mon)

          - Nước chè xanh (Đheaq che) 

* Các đồ dùng khác (Niq hnô rôp lađhêq):

          - Bát (Đhoy): 20 cái;

          - Đũa ( Đhuôh): 20 đôi;

          - Chén uống rượu (Chen kon kon hôt chhanah): 20 cái

          - Một cây nêu (Môy Hlăong tăq peê): Trong các khâu chuẩn bị làm Lễ mừng Lúa mới, một việc không thể quên đó là: Chặt cây về làm cây nêu và dựng giữa sân nhà làng. Thân cây nêu được làm bằng 1 cây gỗ đường kính khoảng 5cm, cao khoảng 3m; từ gốc lên khoảng 1m dùng 2 thanh tre nhỏ gắn vào thân cây theo hình chữ thập thành 3 tầng thể hiện cho 3 tầng của vũ trụ; trên đỉnh của cây nêu trang trí hình tượng của các loài thú, bông lúa; trên thân cây gắn các dây hoa, hạt cườm, bông lúa chín, các con vật đan bằng tre: cá, trâu, bò, chim...Đây là đồ tượng trưng cho các con vật có trong thiên nhiên; rượu cần được đổ vào hai ống tre, nút lá chuối buộc vào thân cây nêu; đặt 3 ché rượu cần cạnh cây nêu.

- Dùng nia đan làm mâm, lót lá chuối để đựng thức ăn 

- Thức ăn mỗi món để hai bát, đồ khô thì bỏ vào lá chuối  

          - Ba ché rượu cần được mở sẵn, cắm cần để cạnh mâm cúng

          - Vị trí đặt mâm cúng là chỗ cây nêu và ở giữa sân nhà làng.

          Nói chung Lễ vật bao gồm những sản phẩm dưới ruộng, trên nương. Dân làng có những gì đều chế biến để dâng lên thần linh, ông bà, tổ tiên; ngoài ra dân làng còn dùng thịt những con thú, côn trùng chuyên phá hoại mùa màng để chế biến thành đồ Lễ, điều này còn có ý nghĩa để răn đe những loại thú rừng, côn trùng chuyên phá hoại mùa màng.

          Khi lúa trên nương chín, người ta gặt về làm gạo nếp để nấu xôi, làm gạo tẻ để nấu bánh, làm rượu. Tính từ khi gặt lúa đến khi tổ chức Lễ mừng Lúa mới phải mất từ 7 - 9 ngày. Dân làng lấy lúa phơi khô rồi cho cối để giã làm bánh. Số gạo mới dành một phần để nấu rượu, hoặc nhổ sắn từ trên nương về để chế biến rượu cần, khoản từ 3 đến 4 chum. Rượu cần phải từ 7 ngày trở lên và để lâu hơn thì càng ngon càng mạnh. Khi rượu cần ủ được trên 7 ngày thì chọn ngày tốt để làm Lễ.

          Trước đây, người ta chỉ dùng những sản phẩm nông nghiệp: xôi, rau củ quả, côn trùng, thịt thú rừng, rượu….Người ta cho rằng ông bà, thần linh đã trông nom, phù hộ để được những sản phẩm đó từ nương rẫy. Nên trên nương, trong vườn có những loại sản vật nào đều phải đặt lên mâm Lễ để cúng tạ ơn. Ngày nay, do đời sống khá hơn, người ta đã thêm nhiều loại Lễ vật khác vào mâm Lễ: thịt lợn, thịt gà, bánh kẹo… vừa làm Lễ để cúng tạ ơn ông bà tổ tiên, vừa để mời bà con dân bản cùng hưởng Lễ vật sau Lễ cúng.

1.3.2. Bàn Lễ:

           Bàn lễ thường được đặt ở giữa sân nhà làng, cạnh cây nêu. Cây nêu vừa tượng trưng cho cây cột nhà, vừa có ý nghĩa nối âm dương, con đường dẫn thần linh, ông bà, tổ tiên về với dân làng. Ngoài ra, còn treo một dây vải đỏ có ý nghĩa trừ ma tà. Cây nêu tượng trưng cho nơi trú ngụ của các linh hồn, cũng chính là linh hồn của ma làng. Khi bàn Lễ được bày ra bên cạnh cây nêu, nó trở nên rất đỗi linh thiêng vì ma làng, các thần linh được gọi về trú ngụ ở đó.

1.3.3. Đạo cụ cho Lễ hội: 

          Trước ngày tổ chức Lễ hội, các thành viên trong làng đã chuẩn bị chiêng, trống để đánh cồng chiêng phục vụ Lễ hội mừng Lúa mới.

1.3.4. Vật chất của Lễ hội

          Ngoài phần Lễ để cúng thì dân làng thường làm thêm thức ăn (xana cha), bánh nếp (koăt hliêoq), rượu cần (chhanah đhik) để cùng nhau ăn cơm, uống rượu, múa hát làm cho ngày Hội thêm vui nhộn hơn.

2. Diễn biến của lễ hội

2.1. Phần Lễ:

2.1.1. Trình tự buổi Lễ:

          Ngoài các đồ Lễ đã được chuẩn bị thì ngày hôm trước, thanh niên trong làng ra suối bắt cá, vào rừng săn bắt thú rừng, hái rau, măng về chuẩn bị sẵn. Sáng sớm của ngày tổ chức Lễ hội, già làng và các thành viên trong làng đã chuẩn bị các Lễ vật. Sau khi nấu nướng xong, già làng bày Lễ vật lên mâm để cúng. Trước đây, người Bhnong không có tục thắp hương mà chỉ đặt Lễ và cúng khấn. Ngày nay, do du nhập phong tục của người Kinh, người Bhnong cũng đã thắp hương trong Lễ cúng.

Vật phẩm để cúng Yàng còn phải có một con heo to và một con gà to. Heo và gà được làm thịt và lấy tai, phổi, gan cắt nhỏ gói đùm vào lá chuối xanh, thịt được quay chín vàng hoặc luột chín. Tất cả để lên một cái bàn, bên cạnh cây nêu giữa sân nhà làng. Theo quan niệm của người Bhnong, heo to và gà to thể hiện lòng thành kính, biết ơn của dân làng đối với Yàng và với các vị thần linh. Lễ hội này là để tạ ơn Yàng đã cho dân làng một vụ mùa bội thu, cầu mong Yàng ban cho dân làng sức khỏe và một vụ mùa mới có nhiều thóc lúa hơn.

          Có 03 Lễ cúng chính:

          Lễ thứ nhất: Lễ mời. Bước vào nghi Lễ, già làng sẽ thay mặt cho dân làng cúng Yàng. Già làng bê đồ Lễ gồm: 01 con heo đen luột chín; 01 con gà luộc; 02 chiếc bát con, 01 chiếc đựng nước luộc thịt gà làm canh, 01 bát đựng một nắm xôi nhỏ; 01 nải chuối chín. Già làng đặt mâm Lễ vào cạnh cây nêu dựng trước nhà làng, thắp 02 cây hương cắm lên mình con gà rồi bắt đầu cúng và đọc vang lời khấn: “Ơh Yàng, Bhôq, Zaq kợl xạng ơh!” về dự Lễ mừng Lúa mới của dân làng Bhnong. Đại ý của lời cúng là: Hôm nay, ngày lành tháng tốt, dân làng làm Lễ mừng Lúa mới, mời thần linh, ông bà, tổ tiên về hưởng Lễ vật, vui chơi cùng dân làng; dân làng có khấn lên một con heo to, một con gà to, ché rượu to. Mời Yàng xuống uống rượu cần. Sau này, Yàng phù hộ cho dân làng có lúa nhiều để nuôi con cái, làm ăn phát đạt, không ốm đau, không đói, cả làng no ấm, Ơ Yàng! Già làng cúng xong, mâm Lễ vẫn được đặt nguyên ở đó.

          Lễ thứ hai: Lễ chính: Toàn bộ đồ Lễ được bày lên hai mâm lớn đặt giữa sân nhà làng, cạnh cây nêu và 3 ché rượu cần. Già làng ngồi cạnh mâm Lễ cùng với những người cao tuổi trong làng. Già làng một tay vít cần rượu, miệng đọc bài cúng khấn mời thần linh, ông bà tổ tiên về ăn Lễ, hưởng lộc, cơm mới.


Bài cúng của Già làng (hoặc thầy cúng) :

BÁI THẦN LINH MỪNG LÚA MỚI

Kôuh koy Yàng klôh mạư hnao

Thần linh ơi!                     

Ông, bà tổ tiên ơi!            

Từ năm xưa năm trước

Trên mảnh đất này            

Dân làng được sinh ra      

Cùng nhau nuôi khôn lớn

Dân trong bản trong làng 

Cùng họ hàng anh em       

Khi đến mùa nương rẫy    

Cả làng cùng lên nương.  

Câu ca dao thường nói     

Làm ăn có tháng               

Làm nhà có ngày              

Khi đến ngày dần tốt        

Khi đến ngày thìn đẹp      

Chọn được ngày lành       

Chọn được ngày đẹp

Mới cầm dao lên núi        

Mới đeo túi vào rừng        

Chặt cây to làm rẫy           

Phát cây nhỏ làm nương   

Chặt gốc cây mới đổ        

Chặt ngọn cây mới héo     

Mới lấy lửa lên châm        

Lửa cháy lên đốt                

Lửa tắt để lại than             

Lửa tàn còn tro bụi            

Mới lấy thóc giống lên gieo

Đeo thóc giống lên trồng    

Gieo 4 ngày mới hết

Trồng 5 ngày mới xong           

Mới gạt đất lấp hố                  

Mới quét bụi lấp miệng          

Mặt trời chiều mới tan           

Mặt trời lặn mới nghỉ             

Mới bảo hồn thần linh trông  

Mới dặn hồn ông bà đi canh đi giữ

Đừng cho chuột bới ra                    

Đừng cho sóc gắp mất                    

Gà gáy thì mưa sa                           

Trồng xong thì mưa xuống

Nửa đêm sương rơi ướt hố

Ba ngày lúa nẩy mầm

Bốn ngày mọc khỏi hố

Mọc tua tủa như măng

Cây cao đến ngang bụng

Lúa xanh cao ngang ngực

Tốt hơn rừng cỏ lau trên đồi

Xanh hơn bãi cỏ tranh trên bản

Đẹp hơn rừng cây sung cây vả

Cao ngập cả gốc cây

Đến tháng lúa mới trổ

Bắp to như bắp măng mới nhú

Lúa mới trổ ra bông

Lợn rừng không đến ăn

Hươu nai không đến phá

Chim sẻ không cắn cọng

Chim chích không cắn bông

Lúa trên nương mới chín

Rơm trên núi mới vàng

Đến ngày lành ngày đẹp

Đến ngày lành ngày tốt

Dân làng mới lấy liềm đi gặt

Gặt bằng liềm được gánh

Gặt bằng tay được gùi

Mới mang gùi cõng lúa

Đầy gùi to đủ mang

Đầy gùi nhỏ cõng về

Đổ vào kho dưới đầy tràn

Đổ vào kho trên đầy ắp

Mới lấy lúa xuống cối

Mới lấy thóc xuống giã

Mới sàng hết tấm mịn

Mới sảy sạch cám bay

Gạo trắng lấy nấu cơm

Gạo sảy lấy nấu rượu

Nấu trong nồi bung to

Thấy bốc hơi mới cho xuống

Đổ vào cái nia tròn

Đổ vào cái mẹt tre

Trộn men xong đem ủ

Được hai đêm mới nhồi

Mới nhồi vào ché bé

Mới múc nhét vào ché to

Đặt ché đặt chỗ bằng

Để ché để chỗ rộng

Được 6 ngày rượu mới đắng ngọt

Được bảy ngày rượu mới đắng thơm

Lúa mới mang về giã làm gạo

Gạo mới mang về nấu cơm thơm

Có cả cá ướp chua

Lễ vật có nhiều món

Có người chuyên múc nước

Có người giúp mở nắp ché

Có người giúp cắm cần

Có người giúp đặt mâm rót rượu

Hôm nay dân làng làm cơm mới

Có lời khấn lời mời

Mời các thần linh

Mời ông bà tổ tiên

Ngoảnh mặt lại, liếc mắt nhìn sang

Về uống rượu lúa mới dân làng mời

Rượu ché to cao ngang lưng

Nhiều ché cao ngang cổ

Ăn cả thịt lợn to lợn béo

Thịt lợn làng lông đen

Thơm ngon miếng gan nướng

Tiết tươi thức ăn ngon

Cả kẹp xương sườn nướng

Có cả đĩa cá nướng, cá chua

Nước luộc gà ngon ngọt

Thức ăn trong mâm thơm ngon

Ăn cơm nương cho thơm cổ

Cơm nương rẫy ngon miệng

Có cả món chuối rừng

Có cả canh ốc đá

Canh quả bí trên nương

Cả măng rừng nấu thịt

Món thịt sóc, chuột rừng

Món rau dớn, rau lủi

Cơm lúa mới thơm dẻo

Ăn xong hãy che chở

Phù hộ cho dân làng

Che chắn cả trẻ con

Xuống sông không có thuồng luồng kéo tay

Xuống suối không có thuồng luồng kéo áo

Đừng cho người ghen ăn tức ở

Làm gì cũng làm được

Nghĩ gì cũng làm nên

Gom bạc được bạc nén

Gom vàng được vàng thỏi

Tiền bạc chạy vào hòm

Thóc lúa chạy vào kho

Nuôi lợn có nghìn con

Nuôi chó có nghìn đàn

Nuôi vịt có vịt đẻ trứng

Nuôi gà có nhiều con

Nuôi dê phát triển thành đàn

Trâu bò trăm con

Soong nồi đầy gian bếp                           

Ăn nói có người nghe                              

Nói người trên nể mặt                              

Nói người dưới nể lời                              

Ngồi mâm có người hầu hạ                     

Đi xuống phía dưới có người dìu            

Đi lên phía trên có người nâng đỡ          

Năm tới làm nương lúa                           

Cho thêm bông nặng hạt                          

Làm nương bắp cho nhiều quả                

Làm nương sắn cho nhiều củ                  

Con sâu không cắn gốc                            

Con dế không cắn cành                            

Mạng nhện không cuốn ngọn                  

Mọt trời không đục thân                         

Sâu lửa không xuống phá                        

Sâu trời không xuống hại                        

Đừng có bọ lắc đầu                                 

Đừng có sâu lắc cổ

Đừng làm cây chết vàng                          

Đừng làm cây chết héo 

Lúc có bắp cho gặp sương sa                  

Lúc trổ bông cho gặp mưa xuống            

Làm nương sớm nương mùa cho mẩy hạt

Hạt mẩy như trứng cua dưới suối          

Hạt sáng như ngàn sao                              

Dân làng được cầm liềm đi gặt                 

Được mang gùi đi cõng lúa                       

Cõng lúa về cho nhà kho đầy ắp               

Cõng lúa về cho kho gỗ tràn đầy               

Cho dân làng được ngồi cửa kho bán thóc

Ngồi cửa kho cầm cân lấy tiền                    

Ước gì cũng được, làm gì cũng được        

Nói phải có người phục người nghe          

Hãy phù hộ cho con, cho cháu nhé             

Cho dân làng ấm no, mạnh khoẻ.              

Thần linh ơi!                     

Ông, bà tổ tiên ơi!             

(Yàng ơyh!)

(Bhôq, Zaq kợl xạng ơh!)

(Tợm xanạm sa xạng, xanạm xạng)

(Paq Đhol taneh ô)

(Plây pla chăk lăh ro)

(Bhạl ơyh bhạn rahộng têih)

(Plây pla trom plây)

(Bhạl wạn hnhộng ăh)

(Ruh truh chhano chiêq)

(Niq plây pla bhạl ơyh đhâk chiêq)

(Hăk kô hme gan tatayh)

(Pêq cha eê kheê)

(Pêq nhiêh eê ngạy)

(Ruh truh ngạy takraq trăq)

(Ruh truh ngạy bhazea leam)

(Rêh tayq ngạy đhik đhik)

(Rêh tayq ngạy leam)

(Hnao rôp chạng đhâk poôl)

(Hnao kloăq top top mut goq)

(Kăh hlăong tiêh pêq chiêq)

(Môyh hlăong tăq xet pêq chiêq)

(Kăh kôu hlăong hnao tagơyh)

(Kăh glăng hlăong hnao hăon)

(Hnao chăk ôun đhâk chinh)

(Ôun chinh đhâk choh)

(Ôun tapat vaư tôq  kachah)

(Ôun ray wạy lok hnhuôy)

(Hnao chăk achhêk mạư đhâk  xayq)

(Kloăq achhêk mạư đhâk pêt)

(Xayq pôon ngạy hnao niq)

(Pêt pađhạm ngạy hnao xanang)

(Hnao chut taneh ralợp trom) 

(Hnao xut hnhuôy ralợp bhơư)

(Mạt ngạy sêq hnao zêt)

(Mạt ngạy pamom hnao pađhợy)

(Hnao vaư  mahol Yàng keê)

(Hnao vaư mahol Bhôq, Zaq lah chhô lah rôp)

(Amaq đhôh kaneê koyq lăh)

(Amaq đhôh prok xakeap zêt)

(Jeaư răng hmiêh xaklêh )             

(Pêt xanang hnơo hmiêh chhư)

(Xagợn mạng katăh đheaq lamuk kachêq trom)

(Peê ngạy mạư tapah meng)

(Pôon ngạy hon hnao trom)

(Hon sakrêh zộk tabhạng)

(Hlăong prôyh truh panoăt pađhuq)

(Mạư achhêh prôyh panoăt đhađha)

(Leam trăq loy bhri nhạt chut)

(Achhêh loy tamợng nhạt salok paq đhol plây)

(Leam trăq bhri hlăong sung hlăong va)

(Prôyh loy rol kôu hlăong)

(Truh kheê mạư hnao achhăh nôư)

(Plạy têih zộk plạy tabhạng hnao hmhlô)

(Mạư hnao nôư lăh kapayh)

(Xake hme truh cha)

(Choy choy hme truh luh)

(Chêim sẹk hme gap xago)

(Chêim chêch hme gap kapayh)

(Mạư paq chiêq hnao đhum)

(Ranao paq poôl hnao chhêng)

(Truh ngạy đhik ngạy leam)

(Truh ngạy đhik ngạy leam trăq)

(Plây pla hnao chăk lim lah ok)

(Ok tợm lim trăq gẹnh)

(Ok tợm têi trăq bhung)

(Hnao jaq bhung bhaq mạư)

(Ping bhung têih tơl jaq)

(Ping bhung tăq xet bhaq chôq)

(Ôuk mut trom pung nam ala ping bhêư)

(Ôuk mut trom pung nam paq ping klạy)

(Hnao chăk mạư chhư apal)

(Hnao chăk mạư chhư peh)

(Hnao sang niq  kalong bhalah lamun)

(Hnao say xiêt xel đhâk tapơư)

(Pheê tabhok chăk  nợl poư)

(Pheê say chăk nợl chhanah)

(Nợl trom ọng bung têih)

(Tạư lăh hnhuôy hnao đhôh chhư)

(Ôuk mut kalong nia ramol)

(Ôuk mut kalong met pao)

(Chhachhơo bhlo xanang jaq bhet)

(Hlăq bheaư mạng hnao bhet chheq)

(Hnao bhet chheq mut cheq tăq xet))

(Hnao xoq kachhat mut cheq têih)

(Nạk cheq nạk đhol tamợng)

(Chuq cheq chuq đhol lava)

(Hlăq tachạo ngạy Chhanah hnao nhạng hngam)

(Hlăq tapơyh ngạy chhanah hnao nhạng paoh)

(Mạư hnao jaq chôq peh  pêq  pheê)

(Pheê hnao jaq chôq nợl poư paoh)

(Đhôh eê chhêh ka kahlạm chuôq)

(Xana cha cha eê nợm kacheq)

(Đhôh manuyh kô môy xoq đheaq)

(Đhôh manuyh đhăng palăk kalap cheq)

(Đhôh manuyh đhăng chôt gơư)

(Đhôh manuyh đhăng nạk xalao chhơt chhanah)

(Ngạy ki plây pla pêq poư hnao)

(Eê talăh tamayh talăh vaư)

(Vaư niq Yàng ơyh!)

(Vaư Bhôq, Zaq kợl xạng ơh!)

(Vek mạt lah, treyh mạt keê prang)

(Chôq hôt chhanah mạư hnao plây pla vaư)

(Cheq chhanah têih prôyh panoăt răng)

(Nợm cheq prôyh panoăt takoy)

(Cha eê chhêh chộư têih chộư  bhek)

(Chhêh chộư plây xăok kaxop bhrạng)

(Paoh hnaq kalong klêm bhuh)

(Maham hnao xana cha hnaq)

(Đhôh gep kaxiêng chhamiêư bhuh)

(Đhôh eê anăq chhêh ka bhuh)

(Đheaq luôk jeaư hnaq hngam)

(Xana cha trom xalao paoh hnaq)

(Cha poư paq chiêq đhôh paoh takoy)

(Poư chiêq hnaq bhơư)

(Đhôh eê kacheq Priêq bhri)

(Đhôh eê kacheq apuôyq mo)

(Kacheq plạy chaôq paq chiêq)

(Đhôh tabhạng nợl chêh)

(Kacheq chhêh prok, chhêh kaneê)

(Kacheq kaxôn, kacheq latơl)

(Poư mạư hnao paoh chạư)

(Cha xanang wạy xaiêl chạng)

(Tapat xaxăh đhôh plây pla)

(Xaiêl chạng tiêh kon nheê)

(Kăth đheaq hme eê thuông luông hoư têi)

(Kăth đheaq kon kon hme eê thuông luông hoư azăh)

(Amaq đhôh manuyh kakuôt cha  uôư wạy)

(Pêq neq đhôh pêq chăk)

(Papạng neq đhôh pêq lăh)

(Chuq hmak chăk hmak kahanq)

(Chuq mah chăk mah tahel)

(Lêen hmak proh mut thop)

(Kalong mạư  proh mut pung nam)

(Bhạn chộư eê rabhơo pom)

(Bhạn cho eê rabhơo bhol)

(Bhạn vit eê vit ro katap)

(Bhạn jeaư eê nợm pom)

(Bhạn bhe hon rêng chhêng bhol)

(Kapiêo răk kô renh pom)

(Ọng ping klạy vang lăok)

(Cha tatayh eê manuyh chhamăng)

(Tatayh manuyh paq xajoq mạt)

(Tatayh manuyh gah ala xajoq manơư)

(Xahnợn xalao eê manuyh keê alợng)

(Lah kăth gah ala eê manuyh kavaư)  

(Lah đhâk gah paq eê manuyh pôq đhăng)

(Xanạm hnao pêq chiêq mạư)

(Đhôh tôm kapayh klợng kalong)                          

(Pêq chiêq bho đhôh nợm plạy)

(Pêq chiêq maloa đhôh nợm kalong)

(Pom Xachhông hme cha kôu)

(Pom kaxệư hme cha kamông)

(Hay hoăt pung piêng hme tabhêo glăng)

(Chhamoq plêing hme pông xanek)

(Xachhông ôun hme paq hlêư)

(Xachhông plêing hme paq phaq)

(Amaq eê xuh xih ok kợl)

(Amaq eê xachhông ok takoy)

(Amaq  pêq  hlăong kachiêt chhêng)

(Amaq  pêq  hlăong kachiêt hăon)

(Weq eê bho đhôh tachhợm xaxuq kalêh)

(Weq achhăh nôư đhôh tachhợm hmiêh kăth)

(Pêq chiêq săq chiêq chhanno đhôh kreng kalong)

(Kalong kreng zôk katap katam paq đheaq kon kon)

(Kalong trah lalạng zộk nợm xalăng)

(Plây pla chăk rôp lim lah ok)

(Chăk bhaq bhung lah bhaq mạư)

(Bhaq mạư chôq đhôh nhiêh pung ping klạy)

(Bhaq mạư chôq đhôh pung hlăong bhêư ping)

(Đhôh plây pla chăk xahnợn palăh pung tẹk  mạư)

(Xahnợn palăh pung rôp kiq chăk lêen)

(Klôh neq chăk, pêq neq chăk)

(Tatayh trăq eê manuyh đhôl manuyh chhamăng)

(Wạy tapat xaxăh đhôh kon, đhôh chạo nhợng)

(Đhôh plây pla phiq cha, pran pran)

(Yàng ơyh!)

(Bhôq, Zaq kợl xạng ơh!)

        Lễ thứ ba: Lễ tạ. Già làng khấn xong, những người ngồi xung quanh cùng đồng thanh mời thần linh, tổ tiên, ông bà về vui Lễ hội mừng Lúa mới “Ơh Yàng, Bhôq, Zaq kợl xạng ơh!”. Sau đó, già làng gắp mỗi thứ đồ Lễ một chút cho lên một chiếc mâm nhỏ, mâm Lễ nhỏ này phải có đầy đủ tất cả các món ăn trong mâm Lễ lớn không được thiếu thứ gì. Già làng bê mâm Lễ nhỏ này vào bên trong nhà làng đi một vòng giữa nhà để tiếp tục mời thần linh, tổ tiên, ông bà thưởng thức. Già làng khấn cúng, đại ý là: mời thần linh, tổ tiên, ông bà, thưởng thức các món ăn và cám ơn. Mâm Lễ này cũng được đặt ngay giữa căn nhà làng mấy ngày để ma làng thưởng thức. Phần Lễ kết thúc ở đây.

2. 2 Phần hội:

Sau bài khấn của già làng, trai tráng trong làng đánh lên giai điệu cồng chiêng vui tươi như gọi thần linh về. Còn các cô gái rộn ràng, uyển chuyển nắm tay cùng múa za zá dưới sân nhà làng. Người già tuổi nhất làng vít cong ngọn cần trong ché rượu, uống mở màn, những người ít tuổi hơn uống sau. Sau màn uống rượu, dân làng hạ heo, gà xuống, cùng nhau ăn uống, hát múa tưng bừng. Trong lễ cúng, ai cũng cầu mong Yàng phù hộ cho gia đình mình có lúa thóc đầy nhà trong mùa vụ tiếp theo, mọi người trong gia đình được bình an, mạnh khoẻ.

Già làng mời tất cả mọi người lần lượt uống từng ché rượu cần, mỗi người phải uống được một lượt của một ché và ăn một chút các món ăn trên mâm Lễ. Mỗi người uống rượu và ăn Lễ xong đều nói những lời tốt đẹp để chúc dân làng mạnh khỏe, mùa vụ bội thu...

Trong Lễ hội mừng Lúa mới của tộc người Bhnong thì rượu cần và việc uống rượu cần đóng vai trò quan trọng. Người ta dùng loại sắn ngon nhất để làm rượu, rượu càng ngọt, thơm thì càng may mắn. Trong Lễ hội, dân làng phải uống cho đến khi nào rượu cần thật nhạt mới thôi, nếu rượu cần chưa nhạt thì mùa năm sau không tốt, nên dân làng cũng phải uống cho rượu cần thật nhạt với mong muốn năm sau mùa màng tươi tốt, bội thu. Ngoài rượu thì mọi người đều phải thưởng thức tất cả các món ăn trong mâm, đặc biệt là cơm gạo tẻ, bánh nếp. Họ cũng cho rằng phải ăn cơm gạo tẻ, bánh nếp với thịt rừng thì mới may mắn, mùa màng năm sau mới tươi tốt, được mùa.

2.2.1 Múa cồng chiêng

Lễ mừng Lúa mới rất vui, trong khi ăn uống, dân làng tổ chức đánh cồng chiêng, múa hát để mọi người cùng vui.

Họ múa xung quanh cây nêu và đánh cồng chiêng, già trẻ, gái trai đều biết múa, những động tác múa za zá thật uyển chuyển và mềm mại của các thiếu nữ trong làng, nam trong làng thì đánh cồng chiêng, âm thanh cồng chiêng vang lên nghe thật rộn rã. Rượu càng say múa càng hăng, càng bốc cứ thế không chương trình, không giờ giấc khi nào mệt và các chum rượu cần đều nhạt thì mới dừng cuộc vui.

Trong những ngày Lễ mừng lúa mới của người Bhnong, con trai chưa vợ, con gái chưa chồng được hưởng niềm vui tột đỉnh, bởi đây cũng là mùa tỏ tình của con trai, con gái Bhnong trong lúc nông nhàn. Họ được nằm chung một chiếu tại nhà làng để tự do tỏ tình mà không sợ sự dị nghị. Nhiều cặp nam nữ Bhnong nên vợ nên chồng, sinh con đẻ cái, ăn nên làm ra trong sự đùm bọc, thương yêu của cả cộng đồng.     

IV. ĐÁNH GIÁ - ĐỀ XUẤT

1. Đánh giá chung:

          Lễ hội mừng Lúa mới của tộc người Bhnong được tổ chức trong phạm vi làng nhưng mang tính cộng đồng rất cao vì các gia đình trong làng đều tham gia. Việc tổ chức phần Lễ được chuẩn bị chu đáo, phù hợp với những phong tục tập quán tốt đẹp của tộc người Bhnong, phù hợp với cư dân canh tác nông nghiệp nương rẫy, để con cháu nhớ về cội nguồn, tỏ lòng biết ơn các bậc sinh thành. Ngoài phần Lễ thì đây là dịp để các hộ gia đình, các thành viên trong làng gặp gỡ nhau, vui vẻ trong bữa cơm thân mật sau một vụ mùa vất vả, mừng thành quả lao động được thu hoạch. Lễ hội còn thể hiện sự đoàn kết gắn bó cộng đồng của dân trong làng nói riêng và đồng bào Bhnong nói chung.

          Lễ hội mừng Lúa mới của tộc người Bhnong mang đậm nét văn hóa truyền thống. Lễ mừng Lúa mới là Lễ hội mang đậm tín ngưỡng vạn vật hữu linh của người Bhnong. Người Bhnong tin rằng, xung quanh cuộc sống của dân làng, có rất nhiều vị thần như thần Sông, thần Núi, thần Lửa, thần Lúa…, luôn dõi theo, bảo vệ, phù hộ cho dân làng. Cho nên, mọi may mắn, rủi ro trong cuộc sống, trong lao động sản xuất đều có sự can thiệp của thần linh; vụ mùa bội thu, lúa thóc đầy kho là nhờ sự giúp đỡ của các vị thần. Lễ mừng Lúa mới là dịp để dân làng tỏ lòng biết ơn với các vị thần linh đã giúp cho cả làng có một vụ mùa tươi tốt, bội thu; ban cho người già, trẻ nhỏ có sức khỏe, ít ốm đau và cầu mong cho mùa vụ mới bội thu, cuộc sống dân làng sung túc hơn.

Bản chất của việc cúng Yàng trong Lễ mừng Lúa mới là kêu gọi thần linh phù hộ cho dân làng. Về mặt ý nghĩa là tôn trọng nghề nông, tôn trọng người làm nông, tôn trọng cây lúa. Và bao trùm lên tất cả, nó là biểu hiện của tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Vì người Bhnong tin tưởng vào tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Nên dân làng thể hiện sự đền ơn, đáp nghĩa đối với thần linh như thế và tạo nên sự thoải mái trong tư tưởng. Trong cộng đồng, tạo nên một không khí vui tươi, thoải mái. Về mặt văn hóa, như một hình thức bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống. 

Ngày nay, sản xuất nông nghiệp của người dân Bhnong Phước Sơn không còn phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, vì người dân đã biết áp dụng khoa học, kỹ thuật vào việc sản xuất, bảo vệ mùa màng. Tuy nhiên, hàng năm, họ vẫn tổ chức Lễ hội mừng Lúa mới, với nghi lễ trang trọng. Bởi Lễ hội mừng Lúa mới ngày nay không chỉ là một Lễ hội đậm tính tâm linh nữa, mà chính là nơi dân làng hội họp, vui chơi, múa hát và say sưa sau chuỗi ngày lao động vất vả.

Trên địa bàn huyện Phước Sơn hiện có khoảng 58 làng ở các xã và 8 khối ở Thị trấn, nhưng số làng giữ gìn và tổ chức Lễ mừng Lúa mới đều đặn hàng năm không còn nhiều. Nguyên nhân là do sự chuyển đổi cơ cấu cây trồng, người dân không còn gắn bó với cây lúa mà chuyển sang trồng các loại cây công nghiệp. Bên cạnh đó, nhiều dân làng từ bỏ tín ngưỡng truyền thống, tiếp nhận các tôn giáo mới như Công giáo, Tin lành… nên việc thực hiện nghi Lễ truyền thống, đặc biệt là nghi Lễ nông nghiệp dần bị lãng quên. Vì vậy, việc gìn giữ và tái hiện Lễ mừng Lúa mới hàng năm của người Bhnong Phước Sơn không chỉ là một sinh hoạt văn hóa dân gian quan trọng, mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất lớn, đem lại cho đồng bào một không khí Lễ hội tưng bừng và giúp cho lớp trẻ có ý thức hơn về việc bảo tồn Lễ hội truyền thống của cộng đồng, của dân tộc.

2. Đề xuất:

          Lễ hội cần được phục dựng, bảo tồn, phát huy những giá trị tốt đẹp để phục vụ đời sống văn hóa tinh thần của tộc người Bhnong và các dân tộc khác trong vùng. Cụ thể:

Phần Lễ: Được phục dựng nguyên bản theo nghi Lễ tập tục của tộc người Bhnong đã được hình thành từ lâu đời.

Tuy nhiên cần bổ sung thêm nội dung về việc thực hiện các luật tục của dân làng trong lời cúng của thầy cúng trong buổi Lễ như: Nghiêm cấm việc phát, phá rừng làm nương ở rừng đầu nguồn; Nghiêm cấm việc làm bẩn, ô nhiễm nguồn nước chung của làng; cấm lấy măng, tre, nứa ở các khu rừng khoanh nuôi, bảo vệ; cấm chăn, thả gia súc trâu, bò, dê…. vào thời điểm gieo trồng lúa, ngô…; Những quy định về an ninh trật tự; những luật tục về hôn nhân - gia đình; những quy định về xây dựng nếp sống văn minh - gia đình văn hóa, bảo vệ văn hóa… để phù hợp với việc xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của đồng bào Bhnong huyện Phước Sơn nói riêng và các dân tộc khác đang sinh sống ở Quảng Nam nói chung phù hợp với tình hình phát triển chung của toàn tỉnh.

          - Phần hội: Phần hội với các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng thi đánh cồng chiêng, biểu diễn văn nghệ, các trò chơi dân gian, tổ chức bữa cơm cộng đồng trong Lễ hội mừng Lúa mới. Vì đây là Lễ hội được tổ chức trong phạm vi làng mà đa số các thành viên trong bản cùng tham dự  nên phạm vi và đối tượng tham dự Lễ hội cần được mở rộng thêm là cộng đồng các dân tộc khác ở các bản lân cận.

V. KẾT LUẬN:

Lễ hội mừng lúa mới của tộc người Bhnong Huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam là hình thức sinh hoạt văn hóa đặc biệt, một môi trường văn hóa đặc thù, một mảng màu rõ nét trên bức tranh văn hóa đa sắc màu các dân tộc thiểu số miền Tây tỉnh Quảng Nam nói chung, tộc người Bhnong nói riêng. Lễ hội mừng Lúa mới chính là một hình thức thể hiện bản sắc văn hóa tộc người độc đáo, nó chứa đựng những khát vọng, ước muốn tâm linh của đồng bào Bhnong. Lễ hội mừng Lúa mới có sức hấp dẫn, lôi cuốn mọi người, nó vừa là nhu cầu, là khát vọng của dân làng Bhnong, là dịp để người dân Bhnong vui chơi thoải mái sau một mùa vụ vất vả, là dịp để con cháu nhớ về cội nguồn, tỏ lòng biết ơn thần linh, ông bà, cha mẹ, tổ tiên của mình. Từ Lễ hội mừng Lúa mới ta thấy những biểu tượng điển hình của tâm lý cộng đồng dân tộc, nó chứa đựng những quan niệm của tộc người Bhnong với thực tế lịch sử, xã hội và tự nhiên.

Lễ hội mừng lúa mới của tộc người Bhnong Huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam là một trong những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Giẻ Triêng; “Gạn đục khơi trong” Hạn chế các yếu tố tiêu cực, bảo tồn yếu tố tich cực, truyền thống dân tộc, gắn với các yếu tố tiên tiến hiện đại để phù hợp trong quá trình bảo tồn, khai thác, phát huy. Nhằm đạt hiệu quả tốt nhất phục vụ cho mục tiêu "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc". Phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước./.

                                                                            Ngô Thị Hiển

[Trở về]
Các tin cũ hơn:
Chiến thắng Khâm Đức 12.5
Thư chúc Tết Xuân Nhâm Thìn năm 2012 của Chủ tịch UBND huyện Phước Sơn
Thư mời viết bài
Đăng ký Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Diễn văn truyền thống lực lượng cảnh sát nhân dân
Hội thi thể thao miền núi tỉnh Quảng Nam lần thứ VII năm 2012
Đại hội đại biểu Đoàn TNCS HCM huyện Phước Sơn nhiệm kì 2012-2017
Kỷ niệm 83 năm, ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
NGÀY GIỖ TỔ HÙNG VƯƠNG
Thư cảm ơn của UBND huyện Phước Sơn
    
1   2   3